In het kort
- Fijnstof in huis komt van twee kanten: je maakt het zelf met koken, kaarsen en de kachel, en de rest waait naar binnen vanaf de straat.
- PM2.5 is de fractie waar het om gaat. Die deeltjes zijn klein genoeg om diep in de longen te komen en blijven het langst zweven.
- De WHO houdt voor PM2.5 5 microgram per kubieke meter aan als jaargemiddelde en 15 over een etmaal. Een aparte binnennorm bestaat niet.
- Volgorde: bron weghalen, ventileren, afzuigen, en pas daarna filteren met HEPA. Andersom werkt het veel minder goed.
- Een eenvoudige fijnstofmeter laat binnen een dag zien welk moment van de dag de piek veroorzaakt. Dat is meestal het fornuis.
Zoek je op fijnstof, dan krijg je een kaart van Nederland met gekleurde vlekken langs de snelwegen. Die kaart gaat over buitenlucht. Interessant, maar je zit tachtig tot negentig procent van je tijd binnen, en daar meet niemand voor je.
De binnenlucht is bovendien niet automatisch schoner. In een goed geïsoleerd huis blijft alles wat je zelf de lucht in brengt langer hangen dan in een tochtig huis uit 1930. Bakken, roosteren, kaarsen, de houtkachel, de wasdroger: allemaal bronnen die op de kaart van het RIVM niet voorkomen.
Hieronder staat waar het fijnstof in huis vandaan komt, welke waarde nog acceptabel is, hoe je het zelf meet en wat je eraan doet. Die laatste stap heeft een volgorde, en een luchtreiniger staat daarin niet op één.
Waar het fijnstof in huis vandaan komt
Grofweg vijf bronnen. Ze verschillen sterk in hoe vaak ze aan staan en hoe hoog de piek is.
Koken, en dan vooral bakken en braden. De grootste dagelijkse bron in de meeste huizen. Vlees in een hete pan, een wok, frituren, brood dat te lang onder de grill ligt: de PM2.5 in een keuken loopt daarbij binnen een kwartier flink op. Een afzuigkap die pas aan gaat als het al rookt, is te laat.
De houtkachel of open haard. Volgens het RIVM is houtstook in Nederland een van de grootste bronnen van primair fijnstof, in dezelfde orde van grootte als het wegverkeer. Binnen komt het vrij bij het aanmaken, bij het bijvullen en via een kachel die niet goed trekt. En wat de buren stoken, waait bij jou naar binnen.
Kaarsen, wierook en olielampjes. Een brandende kaars is een kleine verbranding in je woonkamer. Roetkaarsen en geurkaarsen geven de hoogste waarden, vooral als de pit te lang is en de vlam walmt.
Roken binnen. Sigarettenrook is een van de weinige bronnen waarbij de waarde niet wat oploopt maar door het dak gaat. Ook uren later meet je het nog.
De buitenlucht. Verkeer, industrie, landbouw en de scheepvaart leveren fijnstof dat via kieren, roosters en open ramen naar binnen komt. Woon je aan een drukke weg, dan is je binnenwaarde deels gewoon je buitenwaarde met een vertraging van een uur.
Daarnaast zijn er kleinere bronnen die vooral in een specifiek huis meetellen: een wasdroger zonder afvoer naar buiten, een 3D-printer, een laserprinter die veel draait, schuren en zagen tijdens een klus.
| Fractie | Deeltjesgrootte | Richtwaarde | Bron van de waarde |
|---|---|---|---|
| PM10 | Tot 10 micrometer | Jaargemiddeld onder 15 µg/m³, per etmaal onder 45 µg/m³ | WHO-luchtkwaliteitsrichtlijn 2021 |
| PM2.5 | Tot 2,5 micrometer | Jaargemiddeld onder 5 µg/m³, per etmaal onder 15 µg/m³ | WHO-luchtkwaliteitsrichtlijn 2021 |
| Ultrafijnstof (PM0,1) | Kleiner dan 0,1 micrometer | Geen richtwaarde, wel gemeten rond Schiphol en drukke wegen | RIVM |
| Roet (elementair koolstof) | Zit binnen de PM2.5-fractie | Geen aparte norm, geldt als extra gevoelige indicator voor verbranding | RIVM |
De WHO-waarden gaan over buitenlucht. Er bestaat in Nederland geen aparte norm voor fijnstof binnenshuis, dus deze cijfers worden binnen als referentie gebruikt. De wettelijke EU-grenswaarden liggen een stuk hoger: 25 µg/m³ jaargemiddeld voor PM2.5 en 40 voor PM10, met in de herziene EU-luchtkwaliteitsrichtlijn een verlaging naar 10 en 20 µg/m³ per 2030. Eén piek tijdens het bakken is geen probleem. Een waarde die dag na dag hoog blijft wel.
-
Haal eerst de bron weg
Dit levert het meeste op en kost bijna niets. Rook niet binnen. Brand minder kaarsen en knip de pit kort, zodat de vlam niet walmt. Stook je hout, doe dat dan met droog hout, met de Stookwijzer als leidraad en niet op een windstille dag. Zet een wasdroger op een afvoer naar buiten. Bak op een iets lagere stand, want een pan die staat te roken produceert het meeste.
-
Ventileer, ook als het koud is
Verse lucht verdunt wat er binnen zweeft. Twee ramen tegenover elkaar tien minuten helemaal open ververst sneller en kost minder warmte dan één raam de hele dag op een kier. Laat ventilatieroosters open staan en zet mechanische ventilatie op stand twee in plaats van uit. Woon je aan een drukke weg, ventileer dan liever aan de achterkant en niet tijdens de ochtendspits.
-
Zuig af bij de bron
Een afzuigkap vangt het beste af op de plek waar het ontstaat. Zet hem aan voordat de pan heet wordt en laat hem na het koken nog een kwartier doorlopen. Een kap met afvoer naar buiten haalt het fijnstof echt weg; een recirculatiekap met koolstoffilter pakt geur maar laat de deeltjes grotendeels in de keuken. Controleer of het vetfilter schoon is, want een dichtgeslibd filter halveert de afzuiging.
-
Filter wat er dan nog zweeft
Nu pas komt een luchtreiniger in beeld, en hier is hij ook echt goed in. Een HEPA-filter van klasse H13 vangt volgens de norm EN 1822 minstens 99,95 procent van de deeltjes in de moeilijkst te vangen maat, en fijnstof valt daar ruim binnen. Kies een model waarvan de CADR past bij de kamer, zet hem vrij in de ruimte en niet achter de bank, en laat hem tijdens en na het koken een uur op een hogere stand draaien.
Fijnstof meten met een PM2.5-meter
Meten is de enige manier om te weten welke van die vijf bronnen bij jou het probleem is. Een fijnstofmeter voor thuis werkt optisch: een laser telt de deeltjes die door een klein kamertje trekken en rekent dat om naar microgram per kubieke meter.
Wat je daarbij moet weten:
- De absolute waarde is een indicatie, het verschil is de meting. Een sensor voor thuisgebruik is niet gekalibreerd zoals een meetstation van het RIVM. Voor thuis is dat prima: je wilt zien wanneer het oploopt en waardoor, niet een cijfer dat je aan iemand kunt voorleggen.
- Hoge luchtvochtigheid vertekent. Optische sensoren tellen vochtdruppeltjes mee. Boven ongeveer 70 procent luchtvochtigheid meet zo’n meter structureel te hoog. Meet in de badkamer dus niet vlak na het douchen.
- Zet hem op ademhoogte, midden in de ruimte. Niet op het aanrecht naast het fornuis en niet op de vensterbank. Daar meet je de uitzondering.
- Meet een week, met een logfunctie. De grafiek is waardevoller dan het getal op het schermpje. Je ziet de piek om zes uur ’s avonds ontstaan en weet dan meteen dat het de koekenpan is.
Meters die naast PM2.5 ook CO2 en luchtvochtigheid registreren, geven het volledigste beeld. Wat er te koop is en wat elke sensor wel en niet kan, staat bij onze meetapparatuur voor luchtkwaliteit. De bredere aanpak, dus ook CO2, vocht en vluchtige stoffen, staat in het artikel over luchtkwaliteit in huis meten.
Blijft je PM2.5 ook na ventileren en afzuigen hoog, dan is filteren de logische volgende stap. In onze luchtreinigers tegen fijnstof staan de modellen met een echt HEPA-filter en een CADR die past bij een woonkamer of keuken.
Over die fijnstofkaart
De fijnstofkaart van het RIVM en de metingen op Samen Meten gaan over buitenlucht. Ze zijn nuttig om te zien of jouw omgeving een probleem heeft, bijvoorbeeld door verkeer of veel houtstook in de wijk. Ze zeggen niets over jouw woonkamer tijdens het avondeten. Gebruik de kaart als achtergrond en meet binnen zelf.
Veelgestelde vragen over fijnstof in huis
Hoeveel fijnstof is er in huis?
Dat verschilt per huis en per moment. In rust zit een gemiddelde woning ergens tussen de 5 en 15 µg/m³ PM2.5, min of meer gelijk aan de buitenlucht. Tijdens het bakken, bij een brandende kaars of bij het aanmaken van de kachel schiet die waarde tijdelijk naar tientallen microgram. De piek duurt kort, maar in een dicht huis zakt hij ook langzaam.
Helpt een luchtreiniger tegen fijnstof?
Ja, dit is waar een luchtreiniger het beste in is. Een HEPA-filter van klasse H13 vangt minstens 99,95 procent van de deeltjes in de moeilijkst te vangen maat, en fijnstof valt daar ruim binnen. Voorwaarde is wel dat de CADR past bij de kamer en dat het apparaat vrij staat. Hij haalt alleen weg wat al binnen zweeft; de bron zelf blijft doorproduceren.
Wat is het verschil tussen PM10 en PM2.5?
Het getal is de maximale doorsnede in micrometer. PM10 is alles tot 10 micrometer, PM2.5 alles tot 2,5. De kleinere fractie is de vervelendste: die deeltjes zweven langer, komen dieper in de longen en gaan gemakkelijker een woning binnen. PM2.5 zit trouwens in PM10, het zijn geen losse categorieën.
Is fijnstof binnen erger dan buiten?
Niet per definitie, maar je bent er veel langer aan blootgesteld. Buiten waait het weg, binnen blijft het hangen tot je ventileert of filtert. In een huis waar wordt gerookt of veel op hout wordt gestookt, ligt de binnenwaarde ruim boven wat er buiten op straat wordt gemeten.
Hoe meet ik fijnstof in huis?
Met een optische fijnstofmeter die PM2.5 en PM10 registreert. Zet hem op ademhoogte midden in de ruimte, laat hem een week meelopen en kijk naar de grafiek in plaats van naar één losse waarde. Meet ook bewust tijdens het koken en met het raam open, dan heb je een vergelijking. Meet niet vlak na het douchen, want vocht vertekent de meting.
Haalt ventileren fijnstof weg?
Meestal wel. Je verdunt de binnenlucht met buitenlucht, en die bevat vrijwel altijd minder fijnstof dan een keuken waarin net is gebakken. De uitzondering is een drukke weg tijdens de spits of een wijk waar veel wordt gestookt op een windstille avond. Dan is filteren met de ramen dicht even de betere keuze.
Vangt een gewoon stoffilter fijnstof ook?
Nauwelijks. Een voorfilter of een filter van klasse G4 houdt haren, pluis en groter stof tegen en beschermt daarmee het echte filter. PM2.5 gaat er dwars doorheen. Alleen een HEPA-filter, in de praktijk H13 of H14, vangt die fractie betrouwbaar. Let dus op de klasse en niet op het woord HEPA alleen.
