In het kort
- Aanzuigen, door de filters duwen, uitblazen. Meer gebeurt er niet.
- Het voorfilter pakt pluis en haar, het HEPA-filter het fijne stof, een koolstoffilter de geuren en gassen.
- Een HEPA-filter is geen zeef: de fijnste deeltjes blijven aan de vezels plakken in plaats van erop te blijven liggen.
- De werking staat of valt bij luchtverzet. Reken de CADR-waarde tegen de inhoud van je kamer, want een apparaat dat de lucht een keer per uur rondpompt loopt altijd achter.
- Drie tot vijf keer de kamerinhoud per uur is een werkbaar richtgetal.
- Een apparaat doet een kamer, met de deur dicht.
- Filteren is geen ventileren. Het CO2-gehalte daalt er niet van.
Van buiten is het een kast met een knop. Je zet hem aan, hij ruist zachtjes, en na een dag vraag je je stilletjes af of er eigenlijk wel iets gebeurt in dat ding. De werking van een luchtreiniger is gelukkig geen geheimtaal: hij zuigt lucht aan, duwt die door filters, blaast hem terug.
Dat is het. Wat het verschil maakt tussen een apparaat dat merkbaar iets doet en een apparaat dat vooral geluid maakt, zit hem in twee vragen die je aan elke productpagina kunt stellen. Welke deeltjes houdt dat filterpakket tegen? Hoeveel lucht gaat er per uur doorheen? Die twee lopen door alles heen wat hieronder staat.
-
De ventilator zuigt kamerlucht aan
Achter het rooster zit een ventilator die lucht naar binnen trekt. Hoeveel hij verzet hangt af van de stand waarop hij draait. Dat getal bepaalt de bovengrens van alles wat daarna komt, want lucht die het apparaat niet in gaat wordt ook niet gefilterd.
-
Het voorfilter vangt de grove troep
Een grof gaas of schuim, direct achter de aanzuig. Het houdt pluis, haren en dikke vezels tegen die het HEPA-filter anders binnen enkele maanden dichtzetten, en het is daarmee het goedkoopste onderdeel dat je het duurste onderdeel laat sparen. Weggooien hoef je hem meestal niet. Uitkloppen, stofzuigen of wassen, ongeveer een keer per maand.
-
Het HEPA-filter pakt de fijne fractie
Een dicht opgevouwen mat van glasvezel. Hier blijft het stof achter dat je met het blote oog niet ziet en dat uren blijft zweven: fijnstof, roet, pollen, schimmelsporen en het allergeen van huisstofmijt en huisdieren.
-
Het koolstoffilter neemt geuren en gassen op
Actieve kool met een enorm inwendig oppervlak. Geurmoleculen en vluchtige stoffen hechten zich daaraan vast. Deze trap raakt op een gegeven moment vol en ruikt dan muf, ook al ziet hij er nog prima uit.
-
De schone lucht gaat terug de kamer in
Boven of opzij naar buiten, met genoeg snelheid om de kamerlucht in beweging te houden. Die rondgang is geen bijzaak: staat het apparaat ingebouwd of tegen een muur, dan filtert hij vooral zijn eigen uitblaas en blijft de rest van de kamer buiten spel.
Wat elke filtertrap tegenhoudt
De trappen doen elk iets anders, en dat is precies waarom ze achter elkaar staan. Om te snappen welke trap welk deeltje pakt heb je een maatstok nodig: deeltjes worden gemeten in micrometer, duizendsten van een millimeter, en een menselijke haar is er ongeveer zeventig dik.
Het voorfilter zit op alles boven de tien micrometer. Pluis, haar, grove vezels, af en toe een insect. Onbenullig, zou je zeggen. Maar zonder deze trap loopt je dure filter in een stoffig huis binnen een half jaar vol.
Het HEPA-filter zit op de fractie daaronder, en daar begint het interessante deel. Alles onder de 2,5 micrometer blijft uren zweven en drijft met elke luchtstroom de kamer door; dat is de fractie die je meet als PM2,5. Roet uit verkeersuitstoot en van kaarsen zit rond een tiende micrometer, pollen zijn met tien tot honderd micrometer juist fors, en schimmelsporen liggen daar met twee tot tien micrometer tussenin. Welke van die deeltjes een filter tegenhoudt hangt af van zijn klasse. Wat H13 en H14 betekenen en waarom HEPA-type geen klasse is, staat in de uitleg over HEPA-klassen.
Het koolstoffilter werkt op een heel andere schaal. Geur, sigarettenrook en de dampen uit verf en schoonmaakmiddel zijn geen deeltjes maar losse moleculen, en die glippen dwars door elk HEPA-filter heen alsof het er niet staat, want er valt op die schaal simpelweg niets te vangen met vezels. Actieve kool bindt ze aan zijn oppervlak, tot de kool vol zit. Meer daarover in luchtreiniger met koolstoffilter.
Waarom een filter geen zeef is
Hier struikelt bijna iedereen over, inclusief de folders. Je zou denken: de gaatjes in het filter zijn zo groot, dus alles wat kleiner is glipt erdoor. Zo werkt het niet. Een HEPA-filter is namelijk geen zeef met keurige gaatjes maar een warboel van dun gesponnen glasvezel, met openingen die vele malen ruimer zijn dan de deeltjes die hij tegenhoudt, en toch komen die deeltjes er aan de andere kant niet uit.
Er gebeuren drie dingen tegelijk. Grote deeltjes hebben te veel massa om de bocht om een vezel mee te maken en knallen er frontaal tegenaan. Middelgrote deeltjes volgen de luchtstroom netjes, schampen onderweg een vezel en blijven plakken. De allerkleinste zwalken.
Dat laatste klinkt gek, maar een deeltje van een honderdste micrometer is zo licht dat het door de botsingen met gewone luchtmoleculen alle kanten op stuitert in plaats van de stroom te volgen, en op dat grillige pad loopt het vanzelf ergens tegenaan.
Het gevolg is contra-intuïtief: heel grote en heel kleine deeltjes worden juist makkelijk gevangen, en er zit een lastige maat tussenin waar geen van de drie mechanismen goed werkt. Die maat ligt rond een tot drie tienden micrometer en heet in de norm de moeilijkst te vangen deeltjesgrootte. Een filter wordt daar getest, op zijn zwakste punt. Een H13 die daar 99,95 procent haalt, doet het op alle andere maten dus beter dan dat.
CADR: hoeveel schone lucht komt eruit
Een filter dat 99,95 procent vangt zegt nog niets als er nauwelijks lucht doorheen gaat. Daarvoor bestaat CADR: de hoeveelheid schone lucht die een apparaat per uur aflevert, gemeten volgens de AHAM-methode en meestal apart opgegeven voor stof, pollen en rook, zodat je twee apparaten van verschillende merken eindelijk eens eerlijk naast elkaar kunt leggen.
Reken dat getal om naar jouw kamer. Meet lengte, breedte en hoogte, vermenigvuldig ze, en je hebt de inhoud in kubieke meter. Een woonkamer van vier bij vijf met een plafond op 2,6 meter komt op 52. Wil je die inhoud vier keer per uur door het filter halen, dan heb je ruwweg 208 kubieke meter per uur nodig.
Waarom vier keer? Bij een enkele ronde per uur komt er net zo hard nieuw stof bij als er verdwijnt, en zie je op een meter nauwelijks beweging. Vanaf drie tot vijf rondes zakt de zwevende fractie en blijft hij ook laag. Rook, een hond, hooikoorts? Ga dan naar de bovenkant.
Nog een addertje. CADR wordt gemeten op de hoogste stand, precies de stand waarop je hem ’s nachts niet aan wilt hebben, dus kijk of de fabrikant ook opgeeft wat het apparaat op stand een of twee verzet en reken daar dan mee. Liever een groter apparaat dat halfzacht draait dan een krap bemeten apparaat dat altijd voluit moet. De rest van de afweging staat in de beste luchtreiniger kiezen.
Kijk uit met de kamergrootte in de folder
Bijna elke doos noemt een oppervlakte in vierkante meters. Dat getal is vaak gebaseerd op een enkele luchtwisseling per uur, en soms op een plafond van 2,4 meter dat jij niet hebt. Reken zelf terug met de CADR-waarde en het volume van je kamer, dan weet je waar je aan toe bent.
- Zet hem vrij in de kamer, niet strak tegen een muur of achter een gordijn.
- Houd de deur dicht, anders filter je de hal mee en haal je nergens genoeg rondes.
- Draai overdag hoger dan 's nachts; de meeste winst pak je in de uren dat er iets gebeurt in de kamer.
- Klop of stofzuig het voorfilter maandelijks uit.
- Vervang het HEPA-filter op het interval van de fabrikant, ook als hij er nog schoon uitziet.
- Ruikt de uitblaas muf, dan is de actieve kool verzadigd en niet vies.
- Blijf ventileren: een filter verlaagt het CO2-gehalte niet.
- Twijfel je of het werkt, meet dan de PM2,5-waarde voor en na een uur draaien.
Zoek een luchtreiniger die bij je kamer past
Filter op kamergrootte en filtertype, of begin bij de modellen met een genormeerd HEPA-filter en een apart voorfilter.
- CADR die past bij de inhoud van je kamer
- Voorfilter dat je kunt uitkloppen of wassen
- Koolstoffilter erbij als geur meespeelt
Veelgestelde vragen over de werking
Hoe werkt een luchtreiniger precies?
Een ventilator zuigt kamerlucht aan en duwt die door een pakket filters: een voorfilter voor pluis en haar, een HEPA-filter voor het fijne stof, en bij veel apparaten een koolstoffilter voor geur en gassen. De schone lucht gaat terug de kamer in, waardoor er een rondgang ontstaat die dezelfde lucht keer op keer langs het filterpakket voert, en juist die herhaling verklaart waarom een apparaat dat genoeg lucht verzet zoveel meer oplevert dan een apparaat met een mooier filter.
Hoe lang duurt het voor je iets merkt?
Bij een apparaat dat groot genoeg is voor de kamer zie je op een deeltjesmeter binnen een uur verschil. Aan geur merk je het vaak sneller. Aan neerslaand stof juist trager, want dat is een kwestie van weken: wat niet meer zweeft kan ook niet meer op je kast landen. Hoe je dat zelf nameet staat bij luchtkwaliteit in huis meten.
Moet hij de hele dag aan blijven?
Liefst wel, op een lage tot middenstand. Zodra je hem uitzet loopt de hoeveelheid zwevend stof binnen een paar uur weer op, want je tapijt, je bank, je huisdier en de straat buiten blijven onverstoorbaar nieuw materiaal leveren en het apparaat heeft dus geen eindpunt waarna het klaar is. Continu zacht draaien werkt beter dan af en toe voluit. Meestal is het ook nog zuiniger.
Kan een luchtreiniger een hele woning aan?
Nee. Een apparaat filtert de kamer waarin hij staat, met de deur dicht, en lucht die eerst door een gang of over een trapgat moet komt er in de praktijk nauwelijks doorheen omdat er onderweg veel te weinig beweging in zit. Voor een tweede ruimte die telt, meestal de slaapkamer, heb je een tweede apparaat nodig.
Vervangt filteren het openzetten van een raam?
Nee, en dat is een belangrijk verschil. Filteren haalt deeltjes uit de lucht die er al is. Ventileren vervangt die lucht en voert CO2, vocht en gassen af. Een luchtreiniger doet het eerste en niet het tweede, dus blijf gewoon dagelijks luchten.
Wat doet de stand automatisch?
Apparaten met een sensor meten zelf hoeveel deeltjes er in de lucht zitten en regelen de ventilator daarop bij. Handig als je hem in de woonkamer laat staan, en de sensor reageert vaak zichtbaar op koken of een kaars. Houd er rekening mee dat zo’n sensor bij lage waarden vrij grof is.
Werkt ionisatie of UV-licht net zo goed als een filter?
Dat zijn geen filters maar toevoegingen, en ze staan of vallen bij de uitvoering. Ionisatie kan ozon vormen, wat de luchtwegen prikkelt; de nuance staat in ionisator en ozon. UV-licht heeft contacttijd nodig die er in een snelle luchtstroom nauwelijks is, zoals uitgelegd bij UV-C in luchtreinigers. Het filterpakket blijft het deel dat het werk doet.
