PM2.5: wat is een gezonde waarde?

PM2,5 is geen stof. Het is een maat: alle zwevende deeltjes met een aerodynamische diameter onder 2,5 micrometer, ongeacht waar ze vandaan komen of waar ze uit bestaan, dus roet uit een dieselmotor, zout van zee, de rook van een kaars en de vetdeeltjes uit je koekenpan vallen er evengoed onder. Een meter telt ze bij elkaar op en geeft je een gewicht per kubieke meter lucht, meestal geschreven als µg/m³.

Waarom juist die grens van 2,5 micrometer? Ter vergelijking: een mensenhaar is rond de zestig micrometer dik, dus we praten over deeltjes die daar makkelijk twintig keer in passen. Grover stof blijft in je neus en keel steken en hoest je weer op, maar deeltjes onder de 2,5 micrometer glippen daar langs, komen tot diep in de longblaasjes en de allerkleinste stappen daar zelfs over in het bloed. Dat is de reden dat deze fractie apart wordt gemeten en dat er normen aan hangen, terwijl de grovere fractie PM10 een veel soepelere grens kent.

Hieronder staan de getallen naast elkaar, met wie ze heeft opgeschreven en wanneer. Daarna wat je met je eigen meting doet.

Vijf tegen vijfentwintig is geen meningsverschil over de feiten. Het zijn twee verschillende soorten getallen.

De WHO schrijft een advieswaarde op, en dat is het niveau waarbij de gezondheidsschade zo klein is als de wetenschap kan aantonen: er zit geen haalbaarheid in verwerkt, er hangt geen boete aan, en toen in 2021 bleek dat er ook effecten optreden bij waarden die men eerder als veilig beschouwde, ging het advies voor PM2,5 in één keer van 10 naar 5. De WHO zegt er meteen bij dat er geen ondergrens is gevonden waaronder er niets meer gebeurt.

De EU stelt een grenswaarde vast, en die is juridisch bindend. Overschrijdt een lidstaat hem, dan volgt een procedure. Zo’n waarde is dus een compromis: tussen wat gezond zou zijn en wat een economie met haar bestaande verkeer, industrie, landbouw en huizenvoorraad op afzienbare termijn kan halen. De 25 uit 2008 was destijds al aan de ruime kant, en de herziene richtlijn uit 2024 brengt hem per 2030 naar 10. Dat is precies het niveau dat de WHO in 2005 adviseerde en dat nu als tussendoel geldt.

Voor jouw meter betekent dat het volgende. Toets aan de WHO-getallen als je wilt weten of dit gezond is. Toets aan de EU-getallen als je wilt weten of dit wettelijk mag. En als het jaargemiddelde buiten in Nederland rond de 10 microgram ligt, wat het volgens het landelijke meetnet doet, dan zit ons land dus ruim binnen de wet en tegelijk twee keer boven het gezondheidsadvies.

Zonder bronnen in huis is je binnenwaarde ongeveer de buitenwaarde, iets gedempt door de gevel en met een uur of twee vertraging, wat in een gemiddeld Nederlands huis op een rustige dag neerkomt op iets tussen de 5 en de 15 microgram. Dat is de vloer waar je vanaf begint.

Daar bovenop komt alles wat je zelf doet, en dat tikt harder aan dan de meeste mensen verwachten. Bakken en braden op hoog vuur zet de keuken in een paar minuten op enkele honderden microgram. Een kaars of een geurstokje doet hetzelfde in het klein maar dan urenlang, en een houtkachel die je opent om bij te vullen blaast in één keer een wolk de kamer in. Stofzuigen zonder goed filter jaagt op wat er lag. En roken binnen speelt in een eigen categorie: daar meet je waarden waar geen enkele richtlijn nog iets zinnigs over zegt.

Die pieken zijn niet meteen alarmerend. Vijftien minuten op 200 microgram tijdens het bakken en daarna een uur zakken is iets heel anders dan de hele dag op 30 staan, want fijnstof werkt via optelling: het gaat om wat je over weken en jaren binnenkrijgt, niet om de hoogste stand die je ooit op het schermpje hebt zien staan. Kijk daarom naar de grafiek van een etmaal, niet naar het getal van dit moment. Hoe je zo’n meting opzet staat bij fijnstof meten in huis, en waar het binnen vandaan komt bij fijnstof in huis.

Blijft je binnenwaarde dag in dag uit boven de 15, dan is er een bron. En de aanpak begint bij die bron, niet bij een apparaat.

Zet de afzuigkap aan voordat de pan warm wordt en laat hem nog tien minuten doordraaien, want de meeste mensen zetten hem precies andersom aan. Ruil kaarsen en geurstokjes in voor iets zonder vlam. Kijk of een houtkachel goed trekt en vul hem bij met de deur zo kort mogelijk open. Stofzuig met een apparaat dat de lucht filtert in plaats van rondblaast.

Ventileren is de tweede stap, en de richting hangt af van wat je buiten meet. Ligt de buitenwaarde lager dan binnen, dan verdunt een openstaand raam je probleem. Woon je aan een drukke weg of hangt er rook in de straat, dan haal je het juist naar binnen; meet dan eerst en houd het raam dicht tot het buiten gezakt is.

Pas daarna komt een luchtreiniger in beeld, en die werkt hier ook echt: deeltjes van deze afmeting zijn precies waar een HEPA-filter voor gemaakt is, getest volgens EN 1822. Twee voorwaarden bepalen of je het terugziet op de meter. Het apparaat moet genoeg lucht per uur verplaatsen voor de kamer waar het staat, en het filter moet op tijd vervangen worden. Welke klassen er bestaan en wat ‘HEPA-type’ op een doos waard is staat bij de HEPA-klassen, en het vervangschema bij een HEPA-filter vervangen. De apparaten zelf staan bij de luchtreinigers tegen fijnstof. En let op: ventileren blijft er naast staan, want RIVM en GGD zijn er duidelijk over dat een mobiele luchtreiniger het luchten van een ruimte niet vervangt.