In het kort
- UV-C beschadigt het DNA en RNA van micro-organismen. Dat werkt, mits de dosis hoog genoeg is.
- Dosis is intensiteit maal tijd, en juist die tijd ontbreekt in een apparaat dat honderden kubieke meters lucht per uur langs een lampje van een paar centimeter jaagt.
- Waar UV-C zich wel bewijst: oppervlakken, stilstaande lucht, de bovenlaag van een hoge ruimte en water in een leiding.
- Nooit direct naar kijken.
- Een lamp die ook op 185 nanometer straalt maakt ozon.
- Tegen geur, fijnstof en pollen doet UV-C helemaal niets, want dat zijn geen levende organismen en er valt dus geen erfelijk materiaal te beschadigen.
- Ons advies: kies op luchtverzet en op een HEPA-filter met een klasse volgens EN 1822, want dat is wat de deeltjes en de daarop meeliftende kiemen daadwerkelijk uit je kamer haalt. Een UV-lamp is hooguit een plus, nooit de reden.
Op de doos staat een blauw lampje en het woord kiemdodend. In een ziekenhuis hangt dezelfde techniek aan het plafond, in de drinkwaterzuivering staat hij in de leiding, en in ieder laboratorium met een beetje zelfrespect gaat er aan het eind van de dag een veiligheidskast mee schoon voordat het licht uitgaat. Waarom zou je hem dan niet in je woonkamer willen?
Eerlijke vraag. Het antwoord is minder stellig dan zowel de folder als de scepsis online.
UV-C is ultraviolet licht met een golflengte tussen ruwweg 200 en 280 nanometer. De klassieke kiemdodende lamp piekt rond 254 nanometer, en juist daar zit de gevoeligheid van DNA en RNA. Het licht slaat bindingen in dat erfelijk materiaal kapot, waarna een bacterie of een virusdeeltje zich niet meer kan vermenigvuldigen. Dat is geen marketingverhaal. Dat is een eeuw meetbare microbiologie, met normen eromheen en apparatuur die daarop wordt uitgerekend.
De vraag is dus niet of UV-C werkt. De vraag is of het werkt in het kastje dat bij jou op de vloer staat, en dat is een heel andere som. Wat luchtreinigers in het algemeen wel en niet waarmaken zetten we op een rij bij werken luchtreinigers echt.
Dosis is intensiteit maal tijd
Alles draait om die ene rekensom. Wat een micro-organisme onschadelijk maakt is niet de aanwezigheid van licht maar de opgelopen dosis: hoe fel, maal hoe lang. Halveer je de tijd, dan moet de lamp twee keer zo sterk zijn voor hetzelfde resultaat.
Kijk nu naar een luchtreiniger. Zo’n apparaat verzet honderden kubieke meters lucht per uur en dat is precies de bedoeling, want hoe vaker de kamerlucht door het filter gaat, hoe schoner die wordt. Die lucht schiet dus met flinke snelheid door de behuizing. Langs een lampje van een paar centimeter is een luchtpakketje in een fractie van een seconde weer weg.
Daar zit de klem, en het is een klem waar geen enkele fabrikant omheen kan: veel lucht verzetten en die lucht lang in het licht houden zijn twee dingen die elkaar bijten. Wie de doorstroom afremt om de blootstelling te rekken, levert luchtverzet in. Wie luchtverzet wil, houdt weinig tijd over. In de systemen waar UV wel serieus wordt ingezet is die som opgelost met ruimte: een lange kanaalsectie met meerdere lampen en spiegelende wanden, of een afgeschermde lamp die alleen de lucht boven ooghoogte in een hoge zaal bestraalt, waar de warmte van de mensen eronder voor de menging zorgt. Dat past niet in een apparaat op wieltjes.
Ondertussen gebeurt in datzelfde kastje wel iets dat aantoonbaar werkt: het HEPA-filter vangt het virusdeeltje weg. Het blijft in de vezels achter en komt er niet vanzelf uit. Of het daar nog leeft, maakt voor de lucht in je kamer niet uit, want eruit is eruit. Wat filteren bij infecties wel en niet oplevert staat uitgebreider in luchtreiniger tegen virussen.
Hier is UV-C sterk
- Oppervlakken. Een lamp die minutenlang op een tafel of een instrument schijnt levert ruim voldoende dosis.
- Stilstaande lucht in een gesloten ruimte, tussen twee gebruiksrondes door.
- De bovenlaag van een hoge zaal: een afgeschermde lamp bestraalt daar alleen de lucht boven ooghoogte, terwijl de warmte van de mensen eronder die lucht langzaam maar continu ververst.
- Water in een leiding, waar de doorstroomsnelheid op de lampsterkte is uitgerekend.
- Warmtewisselaars en condensbakken in een luchtbehandelingskast, waar zich anders een biofilm vormt.
Hier valt het tegen
- Een doorstroomapparaat met een korte lampsectie: te weinig tijd voor een betekenisvolle dosis.
- Een lamp die achter het HEPA-filter zit en dus met veel vertoon lucht staat te bestralen waar het filter de deeltjes en de daarop meeliftende kiemen net had uitgehaald.
- Een verouderde lamp. De opbrengst zakt over de levensduur terwijl je hem nog gewoon blauw ziet gloeien.
- Stof op de lampbuis.
- Schimmelsporen en bacteriesporen, die veel taaier zijn dan virussen en een veelvoud aan dosis vragen.
- Geur en gassen. Daar doet UV-C niets aan; dat is werk voor koolstof.
Veiligheid: dit licht moet je niet zien
UV-C is ongevaarlijk zolang het opgesloten blijft, en dat is precies waarom fatsoenlijke apparaten de lamp diep in de behuizing zetten achter een schakelaar die hem uitzet zodra je de klep opent.
Krijg je het toch op je huid of in je ogen, dan merk je daar op dat moment niets van. Dat is het verraderlijke eraan. Pas uren later komt de pijn opzetten in de vorm van rode, zanderige ogen die aanvoelen alsof er zand in zit, precies het beeld dat lassers kennen als lasogen, met daarbij een huid die is verbrand zonder dat er ook maar een zonnestraal aan te pas kwam. Meestal geneest dat vanzelf. Prettig is het niet.
Wat je dus niet doet: een losse UV-C staaflamp of een desinfectielamp zonder afscherming kopen voor thuis, en zo’n lamp laten branden in een kamer waar iemand of een huisdier is. En voordat je het filterpakket uit een luchtreiniger met UV haalt: trek de stekker eruit, ook als er een klepschakelaar in hoort te zitten die de lamp bij het openen van de klep zou moeten uitschakelen.
Ozon: de golflengte doet ertoe
Een kwiklamp straalt niet alleen op 254 nanometer. Er komt ook een lijn op 185 nanometer uit, en dat kortere licht splitst zuurstof in de lucht, waarna er ozon ontstaat. Lampen die daarvoor bedoeld zijn worden bewust als ozonlamp verkocht, voor lege ruimtes. In een luchtreiniger voor de woonkamer hoort een uitvoering te zitten met een kwartsglas dat die 185 nanometer tegenhoudt, vaak aangeduid als ozonvrij. Staat dat nergens vermeld, ga dan uit van het slechtste. Ozon prikt in de luchtwegen en is voor iemand met astma een reëel probleem.
Ons eerlijke advies
Wij verkopen luchtreinigers, dus we hebben er belang bij dat je er een koopt. Juist daarom is dit de plek om te zeggen wat een UV-lampje niet is: het is geen reden om voor het ene apparaat te kiezen in plaats van het andere, en al helemaal geen argument dat opweegt tegen een halve klasse minder filter of een CADR die te laag ligt voor de kamer waar het ding moet staan.
Zit er UV-C in een apparaat dat je om andere redenen goed vindt, dan is er niets aan de hand, mits de lamp is afgeschermd en de uitvoering ozonvrij is. Betaal er alleen geen meerprijs voor en laat het de keuze nooit bepalen. Dit is de volgorde die wij aanhouden.
-
Ventileer eerst
Verse lucht verdunt alles: ziektekiemen, CO2, geur, VOC. RIVM en GGD zijn daar duidelijk over, een mobiele luchtreiniger vervangt ventilatie niet. Hij vult aan waar ventileren tekortschiet.
-
Kies op luchtverzet
Kijk naar de CADR volgens de AHAM-methode en reken die na tegen het volume van je kamer. Mik op minstens twee keer de kamerinhoud per uur. Dit getal doet meer voor je lucht dan welke extra techniek ook.
-
Kies op een genormeerd HEPA-filter
Een klasse volgens EN 1822, dus H13 of H14. Staat er alleen HEPA-type of HEPA-achtig zonder klasse, dan is er niets genormeerd en weet je niets.
-
Koolstof erbij als er iets ruikt
Geur en gassen glippen door HEPA heen. Daar heb je actief kool voor nodig.
-
Pas dan naar de extra's kijken
UV-C, ionisatie, fotokatalyse: leuk als toevoeging, nooit als fundament. Vraag bij elke extra techniek twee dingen, namelijk of er ozon bij vrijkomt en of hetzelfde apparaat zonder die functie ook nog steeds doet wat jij ervan nodig hebt.
Luchtreinigers met een genormeerd HEPA-filter
Geselecteerd op filterklasse en luchtverzet, niet op het aantal lampjes. Per apparaat staat erbij welk filter erin zit en voor welk kamervolume het gemaakt is.
- Filterklasse volgens EN 1822, geen HEPA-achtig
- CADR volgens de AHAM-methode, zodat je het kunt narekenen
- Geen ozonvormende techniek in een bewoonde ruimte
Veelgestelde vragen over UV-C
Werkt UV-C in een luchtreiniger tegen virussen?
In theorie wel, in een gewoon huishoudelijk apparaat nauwelijks meetbaar. De lucht is te snel langs de lamp om een dosis op te lopen die ertoe doet. Het HEPA-filter doet in zo’n apparaat het echte werk: het houdt het deeltje vast, en daarmee is het uit je kamer.
Is UV-C gevaarlijk?
Op je huid en in je ogen wel. In een dicht apparaat waarin de lamp is afgeschermd loop je geen risico, maar losse en onafgeschermde staaflampen voor thuisgebruik zijn een heel ander verhaal en die horen simpelweg niet te branden in een ruimte waar een mens of een huisdier aanwezig is. De klachten komen pas uren later opzetten. Je merkt dus niet op tijd dat je te dichtbij stond.
Maakt een UV-C lamp ozon?
Alleen als hij ook op 185 nanometer straalt. Lampen met een kwartsglas dat die golflengte tegenhoudt heten ozonvrij en horen in een woonruimte. Een ozonlamp is bedoeld voor een lege ruimte die je daarna goed doorlucht. Dezelfde afweging speelt bij ionisatoren en ozon.
Wat is far-UVC op 222 nanometer?
Een kortere golflengte die minder diep in huid en oog doordringt, waardoor onderzocht wordt of hij veilig in bewoonde ruimtes kan branden. Dat onderzoek loopt nog en het zit niet in de luchtreinigers die je nu kunt kopen. Baseer je aankoop er dus niet op.
Hoe lang gaat een UV-C lamp mee?
De opbrengst zakt geleidelijk terwijl de lamp nog gewoon licht geeft. Fabrikanten geven voor een laagdruk-kwiklamp vaak zo’n negenduizend branduren op, ongeveer een jaar continu draaien. Dat je hem blauw ziet gloeien zegt dus niets over de kiemdodende werking.
Vervangt UV-C een HEPA-filter?
Nee. Ze doen iets anders. Licht kan hooguit iets levends beschadigen, en fijnstof, pollen en huisstofmijtallergeen leven niet, dus daar heeft een lamp geen grip op. Die deeltjes moeten uit de lucht gefilterd worden. Welke klasse je daarvoor nodig hebt lees je bij de HEPA-klassen.
Haalt UV-C geur weg?
Nee. Geurmoleculen zijn gassen zonder DNA, dus er valt niets te beschadigen. Wil je van een luchtje af, dan heb je actief kool nodig; hoe dat werkt en wanneer het filter op is staat bij de luchtreiniger met koolstoffilter.
