In het kort
- Radon is een radioactief edelgas dat ontstaat uit uranium in de bodem en in beton, baksteen en gips.
- In Nederland is het niveau internationaal gezien laag: het RIVM komt op gemiddeld rond 15 Bq/m3 in woningen.
- Het referentieniveau uit de Europese stralingsregels is 300 Bq/m3. De WHO houdt 100 Bq/m3 aan als streefwaarde.
- Meten kan niet in een middag. Je hebt een detector nodig die minstens twee tot drie maanden blijft liggen, het liefst in het stookseizoen.
- Wat helpt: ventileren, de kruipruimte en de leidingdoorvoeren dichtmaken, en bij hoge waarden een radonzuiger onder de vloer.
- Wat niet helpt: een luchtreiniger. Radon is een gas van losse atomen en gaat door elk filter heen.
Radon is het enige binnenluchtprobleem waarvan je nooit iets merkt. Het gas is kleurloos, reukloos en smaakloos, het prikt niet in je ogen en het geeft je geen hoofdpijn. Er is geen enkel signaal dat je erop wijst. Meten is de enige manier waarop je het weet.
Het ontstaat diep onder je huis. Uranium zit van nature in vrijwel alle gesteente, vervalt via radium tot radon, en dat radon is een edelgas dat door poriën en scheuren omhoog kruipt tot het ergens naar buiten komt. Buiten waait het meteen weg. Onder een woning met een kruipruimte, leidingdoorvoeren en een niet helemaal gesloten vloer heeft het een makkelijke route naar binnen, waar het blijft hangen.
In Nederlandse woningen komt een groot deel er trouwens niet vanonder. Het zit in de wanden zelf, want beton, baksteen en gips bevatten hetzelfde radium. Dat verklaart een uitkomst die veel mensen verrast: nieuwere, goed geïsoleerde huizen meten gemiddeld iets hoger dan oude tochtige, simpelweg omdat er minder lucht doorheen gaat.
De Nederlandse bodem is arm aan uranium en dat scheelt enorm. Het RIVM komt in zijn metingen aan woningen uit op gemiddeld ongeveer 15 becquerel per kubieke meter, een fractie van wat in delen van Duitsland, Tsjechië of Zweden normaal is. In Zuid-Limburg zit meer radium in de ondergrond dan elders in het land, dus daar meet je hoger; ook daar blijven woningen als regel ruim onder het Europese referentieniveau. Nederland heeft in zijn nationale actieplan dan ook geen enkel gebied als risicogebied hoeven aanwijzen.
| Wat | Waarde | Waar die vandaan komt |
|---|---|---|
| Gemiddelde Nederlandse woning | ongeveer 15 Bq/m3 | RIVM, metingen in woningen |
| Streefwaarde WHO | 100 Bq/m3 | WHO, richtlijnwaarde voor woningen |
| Referentieniveau woningen | 300 Bq/m3 | Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming |
| Referentieniveau werkplekken | 300 Bq/m3 | Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming |
Becquerel per kubieke meter is het aantal atomen dat per seconde vervalt in een kuub lucht. Een referentieniveau is geen grens waarboven het gevaarlijk wordt en waaronder niets aan de hand is: het risico loopt geleidelijk op, en het niveau geeft aan vanaf waar je geacht wordt in te grijpen.
Hoe erg is het eigenlijk?
Ernstiger dan de meeste mensen denken en minder acuut dan de toon van sommige websites suggereert. Beide tegelijk, en dat maakt het onderwerp lastig uit te leggen.
Het gas zelf adem je grotendeels weer uit. Het probleem zijn de vervalproducten: radon valt uiteen in vaste deeltjes die zich hechten aan het stof in de lucht, en die blijven wel in je longen achter, waar ze van dichtbij alfastraling afgeven. Bij de WHO staat radon om die reden genoteerd als de tweede oorzaak van longkanker, na roken. Het RIVM rekent voor Nederland met enkele honderden sterfgevallen per jaar door radon en thoron samen.
Dat getal vraagt om context. Het gaat om een risico dat oploopt met de jaren dat je erin woont, niet om iets wat volgende maand gebeurt, en het gemiddelde Nederlandse huis zit ver onder elk niveau waarbij ingrijpen wordt geadviseerd. Wat er wel uitspringt: roken en radon versterken elkaar. Voor een roker is het extra risico van dezelfde radonconcentratie een veelvoud van dat van iemand die nooit gerookt heeft, want dezelfde longcellen krijgen twee klappen tegelijk.
-
Kies het juiste type meting
Voor een uitspraak over je woning heb je een passieve spoorzoekdetector nodig, een klein doosje met een gevoelig folie dat je opstuurt en dat in een lab wordt uitgelezen. Elektronische meters zijn handig om een idee te krijgen, maar radon schommelt van uur tot uur en van dag tot dag met de wind, de temperatuur en de luchtdruk. Een momentopname zegt daardoor bijna niets.
-
Laat hem lang genoeg liggen
Twee tot drie maanden is het minimum, langer mag. Alleen zo'n periode middelt de dagelijkse schommelingen weg tot een cijfer waar je een beslissing op kunt bouwen.
-
Meet in het stookseizoen
Van oktober tot maart staan de ramen dicht en ventileert een huis het minst. Dan liggen de waarden het hoogst. Meet je in de zomer, dan krijg je een te vriendelijk beeld van hoe je huis het de rest van het jaar doet.
-
Leg hem waar je woont, niet waar het eng is
De woonkamer en de slaapkamer, dus de kamers waar je de meeste uren doorbrengt. Twee detectoren tegelijk is beter dan een enkele. Hang hem op ongeveer een meter hoogte, los van de muur, uit de buurt van een raam, een deur, de verwarming en de ventilatieroosters. De kruipruimte meet je alleen als je op zoek bent naar de route waarlangs het binnenkomt.
-
Lees het antwoord goed
Onder de 100 Bq/m3 is er niets te doen; dat is het niveau van vrijwel elke Nederlandse woning. Tussen 100 en 300 loont het om te kijken of je met ventileren en kierdichten omlaag komt. Boven 300 hoort er iets te gebeuren, en dan is het verstandig om er iemand bij te halen die vaker een woning heeft aangepakt.
Wat je eraan doet als de waarde tegenvalt
Ventileren. De goedkoopste maatregel en meteen de beste. Radon hoopt zich op in stilstaande lucht, dus alles wat verse lucht binnenbrengt verdunt het meteen: roosters open, mechanische ventilatie een stand hoger, in de slaapkamer een kier. Het is ook precies de reden om voorzichtig te zijn met dichtkitten in naam van energiebesparing. Een huis luchtdicht maken zonder de ventilatie mee op te lossen, duwt de radonwaarde omhoog.
De route afsluiten. Komt het van onderen, dan loopt het mee met de lucht uit de kruipruimte: langs de riool- en leidingdoorvoeren, door naden in de vloer, langs het kruipluik. Die gaten dichtmaken met kit of schuim scheelt vaak meer dan je zou denken, want het is dezelfde route waarlangs vocht en schimmellucht binnenkomen. Zorg tegelijk dat de kruipruimte zelf goed geventileerd blijft, want een afgesloten kruipruimte houdt het gas juist vast.
Onderdruk maken. Bij echt hoge waarden is er een oplossing die in landen met een radonprobleem standaard is: een buis onder de vloer met een kleine ventilator, die de lucht uit de kruipruimte of uit het grind eronder wegzuigt en boven het dak uitblaast. Het gas komt dan niet meer je huis in maar gaat er buitenom overheen. In Nederland is dat zelden nodig.
Stoppen met roken. Geen bouwkundige maatregel en toch de maatregel die bij radon het meeste scheelt, omdat het risico van de twee samen zoveel groter is dan van elk apart.
Een luchtreiniger lost dit niet op
Wij verkopen luchtreinigers en bij dit onderwerp raden we ze af, omdat het eerlijke antwoord niet anders is. Radon is een edelgas dat als losse atomen door de lucht zweeft. Een HEPA-filter vangt deeltjes en laat gas ongehinderd door, en actieve kool bindt wel wat radon maar is in de hoeveelheid die in een huiskamerapparaat past binnen de kortste keren verzadigd.
Er is zelfs onderzoek dat de andere kant op wijst. Filter je de stofdeeltjes weg waaraan de vervalproducten zich hechten, dan blijft een groter deel daarvan los in de lucht zweven, en juist die losse fractie komt dieper in de longen terecht. Bij radon geldt dus zonder voorbehoud: de bron aanpakken en ventileren, niet filteren.
Meten wat je wel kunt meten
Radon vraagt om een detector die maanden blijft liggen. De rest van je binnenlucht lees je direct af: fijnstof, CO2 en vluchtige stoffen.
- Zie of een kamer echt genoeg ventileert
- Volg de PM2,5-waarde tijdens koken en stoken
- Meet formaldehyde en TVOC na een verbouwing
Veelgestelde vragen over radon
Is er veel radon in Nederland?
Nee. Het RIVM meet in Nederlandse woningen gemiddeld rond de 15 Bq/m3, ver onder het referentieniveau van 300 Bq/m3 en ook ruim onder de WHO-streefwaarde van 100. Onze bodem bevat weinig uranium. Nederland heeft in zijn nationale actieplan geen gebieden hoeven aanwijzen waar het niveau structureel wordt overschreden.
Waar in Nederland is de radonwaarde hoger?
In Zuid-Limburg zit meer radium in de ondergrond dan in de rest van het land, dus daar meet je gemiddeld hoger. Verder speelt het huis zelf een grotere rol dan de plek: een woning met een open kruipruimte, veel doorvoeren in de vloer en weinig ventilatie komt hoger uit dan de buren met een gesloten vloer. Een landkaart vervangt daarom geen meting in jouw woning.
Hoe meet ik radon in mijn huis?
Met een passieve spoorzoekdetector die je minstens twee tot drie maanden laat liggen, het liefst tussen oktober en maart, in de woonkamer en de slaapkamer op ongeveer een meter hoogte. Daarna stuur je hem op voor uitlezing. Een elektronische meter geeft een momentopname en radon schommelt sterk, dus daar kun je geen conclusie op baseren.
Haalt een luchtreiniger radon uit de lucht?
Nee. Radon is een gas van losse atomen en gaat dwars door een HEPA-filter heen. Actieve kool bindt er wat van, maar zoveel kool krijg je niet in een huiskamerapparaat en het raakt snel verzadigd. Ventileren en de instroom afsluiten zijn hier de maatregelen die tellen.
Helpt goed isoleren tegen radon?
Dat werkt twee kanten op. De vloer luchtdicht maken houdt radon uit de kruipruimte tegen en dat is winst. Het hele huis dichtmaken zonder de ventilatie mee te verbeteren verlaagt de luchtverversing, waardoor wat er binnen vrijkomt zich juist ophoopt. Kierdichting en ventilatie horen bij elkaar.
Moet ik meten als ik een huis koop?
Verplicht is het niet en in Nederland is de kans op een verhoogde waarde klein. Gaat het om een woning in Zuid-Limburg, om een huis met een souterrain of een woonkamer half onder maaiveld, of ga je een kelder tot verblijfsruimte ombouwen, dan is een meting van een paar maanden een kleine moeite voor een vraag die je anders blijft houden.
Wat is thoron?
Een verwant gas dat uit thorium ontstaat en veel sneller vervalt, waardoor het niet ver van zijn bron komt. In de praktijk gaat het om afgifte uit wanden, vooral vlak bij het oppervlak. Het RIVM telt thoron mee bij de gezondheidsberekening voor woningen; de maatregelen zijn dezelfde als bij radon.
Ik wil mijn binnenlucht breder aanpakken. Waar begin ik?
Begin met wat je wel kunt zien. Meet fijnstof en CO2 om te weten hoe je huis ventileert, en kijk naar de gassen uit lijm en verf als er verbouwd is. Hoe je zo’n meting opzet staat bij luchtkwaliteit in huis meten, en over de stoffen uit meubels en verf lees je meer bij VOC en formaldehyde in huis.
