In het kort
- Ventileren en afstand houden doen meer dan filteren.
- Een HEPA-filter vangt wel degelijk de kleine zwevende druppels waarin virusdeeltjes meeliften, en dat is genormeerd getest volgens EN 1822.
- Besmettingsvrij bestaat niet.
- Vlak bij iemand die praat of hoest kom je met een filter niet ver, want die lucht adem je in voordat hij ook maar in de buurt van het apparaat is geweest.
- Wantrouw 99,9 procent zonder testcondities.
- RIVM en GGD noemen een mobiele luchtreiniger een aanvulling op ventileren, geen vervanging ervan.
- Het meest zinvol in een ruimte die je slecht kunt ventileren.
Sinds 2020 staat op vrijwel elke luchtreiniger wel iets over virussen. Meestal een percentage, vaak met drie negens erin, zelden met de condities erbij waaronder het is gemeten. Wij verkopen deze apparaten en hebben er dus belang bij dat je er een koopt, en juist daarom is dit het artikel waarin wij opschrijven waar het ophoudt.
Als iemand praat, hoest of gewoon ademt, komen er druppels vrij in allerlei formaten. De grootste vallen dichtbij op de grond. De kleinste drogen in tot deeltjes die minuten tot uren blijven zweven en met de luchtstroom door de hele ruimte drijven, en dat zijn de aerosolen waar het in dit onderwerp altijd over gaat. Alleen die tweede groep kan een filter bereiken. De lucht moet immers eerst het apparaat in.
Daar loopt de scheidslijn. Op afstand, in een ruimte waar de lucht blijft hangen, verlaagt filteren de concentratie zwevende deeltjes meetbaar. Vlak naast iemand niet, want die lucht adem je in voordat hij ook maar in de buurt van het apparaat is geweest.
Wat filtering aantoonbaar doet
HEPA is geen marketingterm. EN 1822 legt vast hoe je zo’n filter test en welke klasse eruit rolt, H13 of H14, en het slimme aan die norm is dat er wordt gemeten op het deeltjesformaat dat het allerlastigst te vangen is, de MPPS, die rond enkele tienden van een micrometer ligt. Grotere deeltjes gaan er beter uit. Kleinere ook.
Daarmee is meteen de vraag beantwoord die hier altijd terugkomt: een virusdeeltje is toch veel kleiner dan de gaatjes in het filter? Klopt. Alleen werkt filtratie niet als een zeef, want juist heel kleine deeltjes bewegen zo grillig door de lucht dat ze tegen de vezels aan botsen in plaats van er netjes tussendoor te varen. En alleen zweeft zo’n virusdeeltje zelden. Het zit in een ingedroogd druppeltje, en dat is groter.
Wat je dus mag verwachten is een lagere concentratie zwevende deeltjes in de kamer waar het apparaat staat te draaien. Dat is in laboratoria en in praktijkmetingen vastgesteld en met een deeltjesteller na te meten. Wat er niet mee is aangetoond, is dat je in een gewone woonkamer minder vaak ziek wordt, want besmetting hangt net zo goed af van afstand, van tijd, van hoeveel virus iemand uitscheidt en van of er een raam openstaat. Beloof je een percentage minder besmettingen, dan meet je iets wat in dit soort onderzoek nauwelijks te meten valt.
Claims die je moet wantrouwen
Virusdodend, of 99,9 procent zonder testcondities. Vraag door. Met welk organisme is dat gemeten, in welk volume, en hoe lang moest het apparaat daarvoor draaien? Zulke getallen komen bijna altijd uit een testkamer van een paar kubieke meter waarin uren achter elkaar is gedraaid, en dat verhoudt zich nergens toe in een woonkamer waar de deur opengaat en mensen rondlopen.
UV-C zonder een woord over verblijftijd. UV-C kan micro-organismen inactiveren, maar de dosis is intensiteit maal tijd. Lucht die in een fractie van een seconde langs een lampje in een behuizing schiet, krijgt een fractie van de dosis die in een laboratoriumopstelling is gebruikt. Noemt de fabrikant geen verblijftijd en geen dosis, dan is de lamp vooral een verkoopargument. De nuance staat in UV-C in een luchtreiniger.
Ionisatie en ozon als extra zekerheid. Actieve technieken die iets de kamer in sturen in plaats van lucht door een filter halen, brengen hun eigen problemen mee. Ozon prikkelt de luchtwegen en er kunnen reactieproducten ontstaan. Voor een ruimte waar mensen zijn is dat geen verstandige ruil, zie ionisator en ozon.
Percentages over de lucht, gepresenteerd als bescherming. Een apparaat dat de zwevende concentratie verlaagt, verlaagt niet het risico van iemand die tegenover je zit te praten. Die twee dingen worden in advertenties routineus door elkaar gehaald.
Medisch klinkende termen zonder bron. Ziekenhuiswaardig, medisch gecertificeerd en klinisch bewezen zijn geen beschermde begrippen. Een filterklasse volgens EN 1822 en een CADR volgens de AHAM-methode zijn dat wel.
De grens
Geen enkele luchtreiniger maakt een ruimte besmettingsvrij, en niemand die eerlijk is zal dat beweren. Wie zich ziek voelt, blijft thuis; een apparaat in de hoek verandert daar niets aan.
Wanneer draagt het wel bij
Er zijn situaties waarin filteren wel degelijk zin heeft. Ze hebben allemaal hetzelfde kenmerk: de lucht ververst zich daar slecht.
Een ruimte die je slecht kunt ventileren. Een werkkamer zonder te openen raam, een souterrain, een vergaderhok binnenin een gebouw. Daar kun je de lucht niet vervangen, dus is filteren wat er overblijft. Meet eerst je CO2: blijft die hoog, dan is dat het echte probleem en is een luchtreiniger hooguit pleisterwerk. Zie luchtkwaliteit meten.
Iemand die ziek is en thuis in een kamer ligt. Deur dicht, apparaat aan, af en toe stevig luchten. Filteren verlaagt dan wat er in die kamer blijft zweven, luchten voert het af.
Als het apparaat groot genoeg is voor de ruimte. Dit valt of staat met luchtverzet. Reken met de CADR-waarde: die deelt door het volume van je kamer geeft het aantal keren per uur dat de lucht wordt gefilterd. Onder de twee keer per uur is het effect klein. En zet hem vrij neer, niet tegen een muur of achter een bank, want lucht die er niet in gaat wordt ook niet gefilterd.
De volgorde blijft daarbij altijd dezelfde: ventileren en afstand eerst, filteren erbij. Dat is ook de lijn van RIVM en GGD over mobiele luchtreinigers in scholen en kantoren.
- Ventileer eerst.
- Meet CO2 in de ruimte: blijft dat getal hoog, dan is ventilatie je probleem en niet je filter.
- Kies een filter met een klasse erop, volgens EN 1822.
- Reken de CADR na tegen het volume van je kamer en mik op minstens twee keer filteren per uur.
- Zet hem vrij neer, niet tegen een muur of achter een bank.
- Laat hem continu draaien op een stand die je verdraagt, in plaats van een half uur op de hoogste stand als er iemand langskomt.
- Vervang de filters op tijd, want een vol filter verzet minder lucht.
- Blijf thuis bij klachten.
Apparaten met een genormeerd HEPA-filter
Geen viruspercentages in de productteksten, wel de filterklasse, de CADR en het volume waar het apparaat voor gemaakt is.
- Filterklasse volgens EN 1822, geen HEPA-achtig
- CADR volgens de AHAM-methode, zodat je het kunt narekenen
- Geen ozonvormende techniek in een bewoonde ruimte
Veelgestelde vragen over virussen en bacteriën
Helpt een luchtreiniger tegen corona?
Deels. Een HEPA-filter vangt de zwevende druppels waarin virusdeeltjes meeliften, dus de concentratie in de kamer daalt, maar of je daardoor minder vaak besmet raakt is nooit aangetoond en afstand, tijd en ventilatie wegen zwaarder. RIVM en GGD houden het op ventileren en afstand, met filteren als aanvulling.
Een virus is toch veel kleiner dan de poriën van een filter?
Dat klopt, maar filteren is geen zeven. Hele kleine deeltjes bewegen grillig en botsen daardoor juist tegen de filtervezels aan. EN 1822 test daarom op het moeilijkst te vangen formaat, en zowel grotere als kleinere deeltjes worden beter tegengehouden. En een virusdeeltje zweeft meestal in een ingedroogd druppeltje, dat groter is.
Is UV-C in een luchtreiniger nuttig?
Alleen als de fabrikant de verblijftijd en de dosis noemt. UV-C werkt via intensiteit maal tijd, en lucht die in een fractie van een seconde langs een lampje schiet krijgt weinig mee. Een goed HEPA-filter doet het werk waar je voor betaalt; zie UV-C in een luchtreiniger.
Vervangt een luchtreiniger het ventileren?
Nee. Filteren haalt deeltjes uit de lucht die er al is, ventileren vervangt die lucht en voert CO2 en vocht af, en dat tweede doet geen enkel filter. Je CO2-waarde blijft precies staan waar hij stond, en juist dat getal is de beste graadmeter voor hoe ververst de lucht in een ruimte is.
Helpt het ook tegen bacteriën en schimmelsporen?
Voor het deel dat zweeft geldt hetzelfde als voor virusdeeltjes: een HEPA-filter vangt ze uit de langskomende lucht. Bij schimmel blijft het symptoombestrijding, want zolang er ergens een vochtige plek zit blijft die nieuwe sporen leveren en filter je tegen een bron die aanblijft. Los dus eerst het vocht op.
Moet ik hem harder zetten als er iemand ziek is?
Liever niet zo. Continu draaien op een stand die je verdraagt levert meer op dan af en toe een half uur op de hoogste stand, zeker als je de deur van die kamer dichthoudt en af en toe stevig lucht. Twijfel je of filteren bij jouw situatie past, lees dan werken luchtreinigers echt.
Wat doe ik met een apparaat dat 99,9 procent belooft?
Vraag naar de testcondities: welk organisme, welk kamervolume, hoeveel tijd. Zonder die drie is het reclame. Kijk liever naar de filterklasse volgens EN 1822 en naar de CADR, want dat zijn de twee getallen die je zelf kunt narekenen tegen de kamer waar het apparaat moet komen te staan.
