VOC en formaldehyde in huis

Je zet een nieuwe kast in de slaapkamer en drie dagen later ruik je hem nog steeds. Niet vies, wel aanwezig: een zoetige, prikkende lucht die er de eerste ochtend het sterkst is. Dat is geen inbeelding en het is ook geen restje verpakking. Dat is de kast zelf.

Plaatmateriaal wordt aan elkaar gelijmd met harsen, en die harsen laten jarenlang een beetje van hun grondstof los. Verf, lak, vloerlijm, montageschuim, schoonmaakmiddelen, luchtverfrissers en geurkaarsen doen hetzelfde. Bij elkaar heet dat VOC: vluchtige organische stoffen, een verzamelnaam voor een paar honderd verbindingen die bij kamertemperatuur uit een materiaal wegdampen en dus gewoon in de lucht van je woonkamer terechtkomen.

De meeste zijn onschuldig in de hoeveelheden die je thuis tegenkomt. Eentje niet. Formaldehyde komt vrij uit ureumformaldehydelijm in spaanplaat en MDF, en het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek zette de stof in 2004 in groep 1, de categorie waarvan vaststaat dat hij bij mensen kanker veroorzaakt. Dat klinkt alarmerender dan het in een gemiddelde Nederlandse woning is, want zo’n indeling gaat over de stof en niet over de dosis. Toch is het de reden dat er wel richtwaarden voor formaldehyde bestaan en voor bijna alle andere VOC’s niet.

De klachten zijn gewoon en daardoor lastig te herkennen. Prikkende ogen, een droge keel, een neus die dichtzit zonder dat je verkouden bent, hoofdpijn tegen het eind van de middag. Bij formaldehyde begint irritatie van ogen en luchtwegen bij de meeste mensen ergens rond een tiende milligram per kubieke meter, wat precies de reden is dat de WHO haar richtlijn daar heeft neergelegd.

Het patroon zegt meer dan de klacht zelf. Verdwijnt het als je een dag weg bent en is het terug binnen een uur nadat je thuiskomt, dan zit de oorzaak in dat huis. Is het in een specifieke kamer erger, dan heb je de bron al bijna te pakken. Een klein deel van de mensen raakt na langere blootstelling overgevoelig voor formaldehyde en reageert dan op hoeveelheden waar iemand anders niets van merkt, met eczeem of luchtwegklachten.

Vermoed je dat er iets zit, dan is meten de volgende stap. Alleen niet altijd. Meten kost geld en levert een getal op waar je pas iets aan hebt als je van tevoren weet wat je ermee gaat doen. Dit zijn de gevallen waarin het wel loont:

Eerst de bron. Dit is de enige stap die het probleem echt wegneemt; al het andere verdunt alleen maar. Onafgewerkt spaanplaat aan de achterkant of de onderkant van een meubel geeft veel meer af dan een gemelamineerd oppervlak, dus die kanten aflakken of afplakken scheelt direct. Koop je nieuw, let dan op de klasse: E1 is de Europese bovengrens voor plaatmateriaal, en er zijn fabrikanten die daar met hun eigen normen ruim onder gaan zitten.

Dan ventileren. Saai advies, en het werkt beter dan welk apparaat ook. Een gas dat je huis uitgaat komt niet terug. Zet na een verbouwing de ramen tegen elkaar open, laat de mechanische ventilatie een stand hoger draaien en houd dat de eerste weken vol, want juist dan is de afgifte het hoogst. Warmte helpt daarbij: een kamer die je een paar dagen extra stookt en tegelijk stevig ventileert, is de kortste weg om een nieuwe kast leeg te laten lopen.

Pas daarna filteren. Een luchtreiniger is hier het sluitstuk en niet de oplossing, en dan nog alleen als hij het juiste filter aan boord heeft. Wat dat betekent, staat hieronder.

Voor gassen heb je adsorptie nodig in plaats van filtering. Actieve kool is poreus materiaal met een enorm inwendig oppervlak, en gasmoleculen blijven daaraan plakken zolang er plek is. Dat werkt, maar er zit een harde voorwaarde aan: hoeveelheid.

De meeste luchtreinigers hebben een dun zwart matje dat met koolstofkorrels is bestoven. Dat is genoeg om een kookluchtje af te vangen en het is binnen een paar weken vol. Wil je iets tegen een aanhoudende bron doen, dan heb je een echt bed nodig: honderden grammen tot kilo’s losse korrels waar de lucht langzaam doorheen moet. Verkooppagina’s noemen zelden het gewicht, en dat is precies het cijfer waar je naar moet zoeken. Meer daarover in het overzicht over luchtreinigers met koolstoffilter.

Er is nog een addertje. Een verzadigd koolstoffilter kan bij warmte een deel van wat het heeft opgenomen weer loslaten, waardoor het apparaat dat de lucht moest schoonmaken hem stiekem terug staat te voeren. Vervangen op tijd is hier dus geen onderhoudsdetail maar de kern van de werking. Wanneer een filter aan vervanging toe is, lees je bij je luchtreiniger onderhouden.

Zit je klacht niet in de gassen maar in het zwevende stof, dan is het verhaal precies andersom en is HEPA wel het juiste antwoord. Dat staat bij fijnstof in huis.