In het kort
- Een betaalbare fijnstofmeter schijnt met een laser door een luchtstroompje en telt de flitsjes die deeltjes veroorzaken als ze door die bundel vliegen.
- Hij weegt niets.
- Uit de flitsjes rekent de sensor een geschat gewicht per kubieke meter terug, en dat is een schatting die staat of valt met aannames over de deeltjes.
- Begin met een nulmeting: een half uur buiten of bij een open raam, zodat je weet wat je uitgangspunt is.
- Meet daarna tijdens het koken, het stofzuigen, het aansteken van een kaars of de houtkachel.
- De trend zegt meer dan een momentopname.
- De WHO houdt voor PM2,5 vijf microgram per kubieke meter als jaargemiddelde aan en vijftien over een etmaal; dat is een richtlijn voor buitenlucht, maar het is de enige eerlijke maatstaf die je hebt.
- Bij hoge luchtvochtigheid trekken deeltjes water aan en meet zo’n sensor te hoog.
Fijnstof is het vervelendste van alle binnenluchtproblemen, want er is niets aan te merken. Geur ruik je. Vocht zie je aan je ramen. CO2 voel je aan een kop die ’s middags niet meer meewerkt. Fijnstof doet niets van dat alles: het hangt in de kamer, het is te klein om te zien, en de enige manier om erachter te komen is meten.
Dat is de laatste jaren betaalbaar geworden. Waar een gekalibreerde meetopstelling vroeger het domein was van een meetnet, past de sensor nu in een kastje dat je op de vensterbank zet. Zo’n meter is geen laboratorium en de absolute waarde mag je met een korrel zout nemen, maar hij laat wel precies zien wat de meeste mensen willen weten: wanneer het slechter wordt, waardoor dat komt, en of wat je eraan doet helpt.
Wat fijnstof is, waar het in huis vandaan komt en waarom het ertoe doet staat bij fijnstof in huis. Deze pagina gaat over het meten zelf.
Hoe een fijnstofmeter werkt
Bijna elke huishoudelijke fijnstofmeter is een optische deeltjesteller. Een klein ventilatortje zuigt lucht door een kanaaltje. Dwars op die luchtstroom staat een laserdiode. Vliegt er een deeltje door de bundel, dan verstrooit het een flintertje licht opzij, en een fotodiode vangt dat flitsje op.
Twee dingen leest de sensor daaruit af. Het aantal flitsjes per seconde zegt iets over hoeveel deeltjes er langskomen, en de sterkte van elk flitsje zegt iets over hoe groot dat deeltje ongeveer was. Die twee gaan door een rekenregel en er rolt een getal uit in microgram per kubieke meter, uitgesplitst naar PM1, PM2,5 en PM10.
Dat laatste stapje is waar de onzekerheid zit. De sensor weegt niets; hij vertaalt lichtsignalen naar massa met aannames over de vorm en de dichtheid van de deeltjes. Klopt die aanname niet, dan klopt het getal ook niet precies. Keukendamp, houtrook, straatstof en pollen verstrooien allemaal net iets anders.
De grootste valkuil is vocht. Boven ongeveer zeventig procent luchtvochtigheid trekken veel deeltjes water aan en zwellen ze op. Ze verstrooien dan meer licht en de meter rekent dat door als meer fijnstof. Een piek in de badkamer na het douchen, of een meter die buiten in de mist opeens alarm slaat, is meestal dit verschijnsel en geen vervuiling. Betere sensoren corrigeren daarvoor, en dan staat dat er ook bij.
De conclusie is niet dat zo’n meter waardeloos is. De conclusie is dat je hem gebruikt zoals hij bedoeld is: om verschillen te zien binnen hetzelfde huis met hetzelfde apparaat, niet om een handhavingsrapport mee te schrijven.
-
Doe eerst een nulmeting
Zet de meter een half uur bij een open raam of buiten op een rustig moment. Dat is je referentie. Alles wat je binnen meet lees je vanaf nu af tegen dit getal, want een woonkamer op vijftien terwijl het buiten twintig is, is een heel ander verhaal dan diezelfde vijftien met vijf buiten.
-
Laat hem een etmaal ongestoord staan
Zet hem op ademhoogte, ongeveer een meter boven de vloer, niet in een hoek en niet vlak naast het raam of de luchtreiniger. Zo krijg je een dagpatroon in plaats van een willekeurige greep.
-
Meet daarna gericht tijdens de bronnen
Bak een ei, steek een kaars aan, zuig de kamer, stook de kachel op. Dit is het deel waar de meeste mensen van schrikken: een pan op hoog vuur of een uitgeblazen kaars tilt de PM2,5 in een gesloten keuken binnen enkele minuten naar een veelvoud van wat er buiten hangt.
-
Kijk naar de trend, niet naar het hoogste getal
Een piek is normaal en zakt vanzelf. Wat telt is hoe hoog je basislijn ligt als er niets gebeurt, en hoe snel een piek weer wegzakt. Dat laatste is precies wat ventileren en filteren beinvloeden.
-
Herhaal de meting na je maatregel
Afzuigkap een stand hoger, raam tien minuten open, luchtreiniger aan tijdens het koken. Meet hetzelfde moment op dezelfde plek opnieuw en vergelijk. Zonder die tweede meting weet je niet of je iets hebt opgelost of alleen iets hebt gekocht.
| Wat je meet | Richtlijn | Waarover |
|---|---|---|
| PM2,5, jaargemiddeld | 5 microgram per kubieke meter | WHO 2021 |
| PM2,5, over 24 uur | 15 microgram per kubieke meter | WHO 2021 |
| PM10, jaargemiddeld | 15 microgram per kubieke meter | WHO 2021 |
| PM10, over 24 uur | 45 microgram per kubieke meter | WHO 2021 |
| Luchtvochtigheid | 40 tot 60 procent | GGD-vuistregel |
| Piek tijdens koken | Geen norm | Kort en zakt weg bij ventileren |
De WHO-waarden zijn richtlijnen voor buitenlucht en gelden over een langere periode, niet per minuut. Voor binnen bestaat geen aparte grenswaarde; deze getallen zijn wel de meest bruikbare meetlat die er is.
De uitslag lezen
Het schermpje geeft een momentwaarde en die springt de hele dag heen en weer. Kijk daarom naar drie dingen achter elkaar.
Je basislijn. Wat staat er als er niemand kookt, niemand stofzuigt en de kachel uit is? Ligt die basislijn structureel hoger dan wat je buiten mat, dan zit er binnen een bron of blijft er te weinig lucht doorstromen.
De hoogte van je pieken. Koken, stofzuigen zonder goed filter, een kaars, een open haard: elk daarvan geeft een herkenbare uitschieter. Zie je die niet terug, dan staat je meter waarschijnlijk te ver weg van waar het gebeurt.
Hoe snel het wegzakt. Dit is het getal waar je iets aan hebt. Een kamer waarin een piek binnen een kwartier terug is bij de basislijn ververst zichzelf goed. Duurt het twee uur, dan is dat het echte probleem, en dan helpen ramen tegenover elkaar en een apparaat uit de categorie tegen fijnstof allebei.
Welke waarde nu eigenlijk gezond is en hoe die richtlijnen tot stand zijn gekomen, werken we uit bij de PM2,5-waarde. Meet je meer dan alleen stof, bijvoorbeeld ook CO2 en luchtvochtigheid, kijk dan bij luchtkwaliteit in huis meten en verbeteren.
Meten voor je koopt
Een week meten voor je een luchtreiniger uitkiest verdient zichzelf terug. Je ziet dan of je klacht in de keuken zit, in de slaapkamer of bij de voordeur, en dat bepaalt het formaat en de plek van het apparaat meer dan welke specificatie ook. In onze meetapparatuur staan losse deeltjesmeters en combinatiemeters die er ook CO2 en luchtvochtigheid bij nemen.
- Zet de meter op ademhoogte en niet in een hoek.
- Houd hem uit de directe luchtstroom van een luchtreiniger, anders meet je vooral het apparaat.
- Noteer bij elke uitschieter wat je op dat moment aan het doen was, want zonder die aantekening kun je een piek van drie weken geleden nergens meer aan koppelen.
- Let op de luchtvochtigheid als je meter die ook toont: boven de zeventig procent lees je te hoge waarden af.
- Vergelijk binnen met buiten op hetzelfde moment.
- Geef een nieuwe meter een dag om zich in te draaien voor je conclusies trekt.
Meters voor fijnstof, CO2 en vocht
Van een compacte deeltjesmeter voor onderweg door het huis tot een monitor die fijnstof, CO2 en luchtvochtigheid tegelijk bijhoudt.
- PM2,5 en PM10 op hetzelfde scherm
- Combinatiemeters met CO2 erbij
- Geschikt om per ruimte te vergelijken
Veelgestelde vragen over fijnstof meten
Hoe nauwkeurig is een goedkope fijnstofmeter?
Voor de absolute waarde matig, voor het patroon prima. Een optische sensor schat massa uit verstrooid licht en moet daarbij aannemen hoe zwaar en hoe rond de deeltjes zijn. Dat kan er tientallen procenten naast zitten. Voor de vraag die je meestal hebt, namelijk of het nu erger is dan een uur geleden, is dat ruim voldoende.
Waar zet ik de meter neer?
Ongeveer een meter boven de vloer, in de ruimte waar je de meeste tijd doorbrengt, uit de hoek en niet vlak bij een raam, een afzuigkap of de uitblaas van een luchtreiniger. Wil je een bron opsporen, loop dan met het apparaat rond en blijf per ruimte een paar minuten staan.
Waarom slaat mijn meter aan als ik alleen maar kook?
Omdat koken een van de grootste fijnstofbronnen in huis is. Bakken en braden op hoog vuur, en zeker aanbranden, maakt in een paar minuten meer PM2,5 dan een dag aan straatlucht door een kiepraam. Afzuigkap aan voordat de pan warm is en pas uit als je klaar bent, en zet een raam op een kier.
Meet zo'n apparaat ook rook of VOC?
De deeltjes in rook wel, want dat is fijnstof. De gassen niet: daar heb je een aparte VOC- of formaldehydesensor voor, en die zit alleen in de combinatiemeters. Waarom het bij rook op allebei aankomt staat bij rook en sigarettenrook.
Is een fijnstofmeter hetzelfde als een luchtkwaliteitsmeter?
Niet helemaal. Een fijnstofmeter meet deeltjes. Een luchtkwaliteitsmeter is een verzamelnaam en zet daar meestal CO2, luchtvochtigheid en soms VOC bij. CO2 zegt iets over ventilatie, fijnstof over vervuiling; het zijn twee verschillende vragen en ze hebben ook twee verschillende antwoorden.
Mijn luchtreiniger heeft zelf een sensor. Is dat genoeg?
Voor het automatisch bijregelen wel. Om je huis in kaart te brengen niet, want die sensor zit in de luchtstroom van het apparaat zelf en meet dus vooral wat er net gefilterd is. Een losse meter aan de andere kant van de kamer vertelt je wat er in de ruimte gebeurt.
Helpt een luchtreiniger tegen wat ik meet?
Tegen de deeltjes ja, mits het apparaat groot genoeg is voor de ruimte en er een echt HEPA-filter in zit. Ventileren blijft er wel naast staan: RIVM en GGD zijn er duidelijk over dat een mobiele luchtreiniger het luchten van een ruimte niet vervangt. Welke apparaten hierop gebouwd zijn staat bij de HEPA-luchtreinigers, en wat water hier wel en niet doet bij luchtwasser of luchtreiniger met water.
